Wypowiedzenie wielokrotnie złożone: jak zrobić wykres i nazwać relacje między zdaniami

Dalsze typy zdań podrzędnych i ich funkcje

Dokładne nazwanie tych typów pozwala precyzyjnie określić, jaka relacja logiczna łączy dane zdanie podrzędne ze zdaniem nadrzędnym: przyczyna – skutek, warunek – realizacja, cel – działanie, przyzwolenie – działanie wbrew okolicznościom itd.

Jak zadawać pytania do zdań, żeby poprawnie nazwać relacje

Same spójniki często są mylące. Pewniejszą drogą jest zadawanie pytań od zdania nadrzędnego do podrzędnego. Sprawdza się prosty schemat:

1. Wskaż zdanie, od którego chcesz zadać pytanie (zwykle nadrzędne).
2. Dopasuj do jego treści naturalne pytanie, np. dlaczego?, kiedy?, po co?, jaki?.
3. Sprawdź, czy całe zdanie podrzędne płynnie wchodzi w miejsce odpowiedzi.

Przykład:

Nie pojechaliśmy nad morze, ponieważ nie mieliśmy pieniędzy.

• zdanie nadrzędne: Nie pojechaliśmy nad morze,
• pytanie: dlaczego nie pojechaliśmy nad morze?,
• odpowiedź: ponieważ nie mieliśmy pieniędzy.

Skoro pytanie brzmi dlaczego?, mówimy o zdaniu podrzędnym okolicznikowym przyczyny.

Inny przykład:

Posprzątał pokój, żeby mama się nie zdenerwowała.

• zdanie nadrzędne: Posprzątał pokój,
• pytanie: po co posprzątał pokój?,
• odpowiedź: żeby mama się nie zdenerwowała.

Relacja to cel, więc nazwa: zdanie podrzędne okolicznikowe celu.

Jak krok po kroku narysować wykres zdania wielokrotnie złożonego

Wykres zdania wielokrotnie złożonego można rozbić na kilka powtarzalnych etapów. Uporządkowane działanie bardzo ułatwia pracę, zwłaszcza przy dłuższych i „poskręcanych” konstrukcjach.

Krok 1. Wypisz i ponumeruj zdania składowe

Najpierw należy dokładnie wypisać wszystkie zdania składowe i nadać im numerację. Najwygodniej robi się to, przepisując zdania w osobnych liniach.

Weźmy zdanie:

Kiedy wróciliśmy do domu, okazało się, że zgasło światło i że zepsuł się komputer.

1. Kiedy wróciliśmy do domu,
2. okazało się,
3. że zgasło światło,
4. że zepsuł się komputer.

Każde z tych czterech zdań otrzymuje w wykresie swój numer: [1], [2], [3], [4]. Numery potem umieszcza się nad (lub obok) odpowiednimi prostokątami / polami na wykresie.

Krok 2. Zaznacz zdania główne i współrzędne

Spośród wypisanych zdań trzeba określić, które pełni funkcję głównego. W przykładzie:

Kiedy wróciliśmy do domu, okazało się, że zgasło światło i że zepsuł się komputer.

zdaniem głównym jest [2] okazało się. Kolejne kroki:

• sprawdź, czy są zdania, które nie podlegają innym zdaniom, lecz są z nimi połączone współrzędnie (np. z innym zdaniem głównym);
• połącz je na wykresie poziomą linią i wpisz między nimi rodzaj współrzędności: łączna, przeciwstawna, rozłączna, wynikowa.

Jeśli mamy np. zdanie:

Wyszliśmy na spacer i kupiliśmy lody.

wypisujemy:

1. Wyszliśmy na spacer,
2. kupiliśmy lody.

Oba zdania są współrzędne, połączone spójnikiem i, czyli współrzędność łączna.

Krok 3. Ustal, od czego zależą zdania podrzędne

Do każdego zdania, które nie jest ani główne, ani współrzędne na tym samym poziomie, trzeba dopasować zdanie nadrzędne. Pomaga tu zasada:

• zadaj pytanie od treści jednego zdania do treści drugiego; jeśli pytanie i odpowiedź są sensowne – masz parę nadrzędne–podrzędne,
• sprawdź, czy pytanie nie dotyczy całego wyrażenia (np. rzeczownika), a nie tylko orzeczenia.

Przykład:

Gdy wyszło słońce, wyszliśmy na spacer i postanowiliśmy, że zajrzymy do parku, który niedawno odnowiono.

1. Gdy wyszło słońce,
2. wyszliśmy na spacer,
3. postanowiliśmy,
4. że zajrzymy do parku,
5. który niedawno odnowiono.

• [1] odpowiada na pytanie kiedy wyszliśmy na spacer? – zależy od [2];
• [2] i [3] są współrzędne (łączność: wyszliśmy na spacer i postanowiliśmy);
• [4] odpowiada na pytanie co postanowiliśmy? – jest dopełnieniem orzeczenia w [3];
• [5] określa rzeczownik parku ze zdania [4] – to przydawkowe do rzeczownika w [4].

Krok 4. Rozmieść zdania na wykresie

Po zebraniu informacji o wszystkich zależnościach można przejść do rozrysowania wykresu. Schemat jest zawsze ten sam:

• na górnej linii – zdania główne oraz ich współrzędne, połączone poziomą kreską;
• niżej – zdania podrzędne, schodzące pionowymi liniami od tych zdań (lub od rzeczowników / wyrażeń w nich zawartych), od których zależą;
• przy każdej pionowej linii – skrót typu zdania podrzędnego (np. okolicz. czasu, dopełn., przydaw.).

W notatkach uczniowskich często wystarczy prosty zapis „schodkowy”, np. w formie tekstowej:

2. OKAZAŁO SIĘ
   |-- 1. Kiedy wróciliśmy do domu (okolicznik czasu)
   |-- 3. Że zgasło światło (dopełnieniowe)
   |-- 4. Że zepsuł się komputer (dopełnieniowe – współrzędne z 3)

Taki zapis nie zastąpi wykresu graficznego, lecz pomaga uporządkować relacje przed narysowaniem pełnego schematu.

Krok 5. Zaznacz współrzędność w obrębie podrzędności

Często w jednym „pakiecie” podrzędnym pojawiają się dwa lub więcej zdań współrzędnych. Wtedy:

• prowadzimy jedną pionową linię od zdania nadrzędnego (pokazując rodzaj podrzędności),
• na końcu tej linii rysujemy poziomą kreskę, na której umieszczamy poszczególne zdania podrzędne współrzędne.

Przykład zdania:

Powiedział, że przyjdzie i że pomoże nam w przeprowadzce.

1. Powiedział,
2. że przyjdzie,
3. że pomoże nam w przeprowadzce.

Zdania [2] i [3] są podrzędne dopełnieniowo wobec [1], ale między sobą pozostają współrzędne łączne. Na wykresie:

1. POWIEDZIAŁ
   |
   +-- 2. Że przyjdzie  -- 3. Że pomoże nam w przeprowadzce
          (dopełn., współrzędność łączna)

Typowe pułapki przy analizie zdań wielokrotnie złożonych

Mylenie „i że” z jednym spójnikiem

W konstrukcjach typu „powiedział, że… i że…” łatwo traktować „i że” jako jeden wyraz. To prosty błąd, który potem psuje wykres. W praktyce:

• że wprowadza każde zdanie podrzędne,
• i jedynie łączy dwa równorzędne człony.

Dlatego zawsze opłaca się rozdzielić w głowie oba elementy: co robi że, a co robi i.

„Który” – nie zawsze zaimek względny

Zaimki który, jaka, jakie zwykle kojarzą się ze zdaniem przydawkowym. Jednak czasem wchodzą w skład innych struktur, np. porównawczych czy dopowiadających. Trzeba więc sprawdzić, jaki wyraz w zdaniu nadrzędnym określają:

• jeśli odnoszą się do rzeczownika – mamy przydawkę („dom, który stoi na rogu”),
• jeśli opisują całe zdarzenie lub orzeczenie – mogą pełnić inną funkcję.

W szkolnej praktyce w zdecydowanej większości wypadków który wprowadza jednak zdanie podrzędne przydawkowe, więc od tej interpretacji warto zaczynać.

Zdania bezspójnikowe, które „udają” proste

Nie każde zdanie z jednym orzeczeniem jest prostsze, niż się wydaje. Czasem część podrzędna jest domyślna lub opuszczona. Przykład z życia:

Przyjedź jutro, dobrze?

Formalnie to dwa człony: przyjedź jutro i (czy to będzie) dobrze?, ale w praktyce nikt nie rysuje tu wykresu. W analizie szkolnej koncentrujemy się raczej na konstrukcjach wyraźnie złożonych, jednak dobrze mieć świadomość, że język potoczny często „ściska” różne treści w jednym wypowiedzeniu.

Rozpoznawanie granic zdań przy „zagnieżdżeniu”

Trudność rośnie, gdy w jednym zdaniu podrzędnym w środku pojawia się kolejne. Pomaga technika „wypakowywania”:

1. odczytaj zdanie głośno,
2. spróbuj je skrócić, usuwając człony, które można pominąć,
3. porównaj wersję pełną i skróconą – wszystko, czego nie da się sensownie skasować, to osobne zdania składowe.

Przykład:

Wierzę, że jeśli się postarasz, to zdasz egzamin.

1. Wierzę,
2. że zdasz egzamin,
3. jeśli się postarasz.

Zależność logiczna a rodzaj zdania podrzędnego

Rodzaj podrzędności nie wynika tylko ze spójnika. Kluczowe jest, jaką lukę znaczeniową zdanie podrzędne uzupełnia w zdaniu nadrzędnym. Da się to sprawdzić trzema prostymi krokami:

1. podstaw w myślach proste słowo/wyrażenie (rzeczownik, przysłówek, zaimek),
2. sprawdź, na jakie pytanie odpowiada ta „podstawka”,
3. zobacz, czy zdanie podrzędne można w to miejsce wsunąć bez zmiany sensu.

Przykład:

Nie wiem, kiedy przyjedziesz.
Nie wiem kiedy. → Nie wiem czego? – dopełnienie, więc: zdanie podrzędne dopełnieniowe.

Inny przykład:

Pójdziemy tam, gdzie jest mniej ludzi.
Pójdziemy tam. → Pójdziemy dokąd? – okolicznik miejsca, więc: zdanie podrzędne okolicznikowe miejsca.

Ta sama metoda działa przy bardziej rozbudowanych konstrukcjach:

Byłem tak zmęczony, że zasnąłem w autobusie.
Byłem tak zmęczony, że… → Byłem tak zmęczony, iż w rezultacie zasnąłem. – związek przyczynowo‑wynikowy, więc okolicznikowe skutku.

Jak oznaczać funkcje zdań podrzędnych na wykresie

Skróty przy pionowych liniach na wykresie powinny być proste i konsekwentne. Dobrze sprawdzają się np. takie oznaczenia:

• dopełn. – dopełnieniowe,
• podm. – podmiotowe,
• orzecz. – orzecznikowe,
• przydaw. – przydawkowe,
• okolicz. cz. – okolicznikowe czasu,
• okolicz. m. – miejsca,
• okolicz. przycz. – przyczyny,
• okolicz. celu, okolicz. war. (warunku), okolicz. skutku, okolicz. sposobu itd.

W praktyce szkolnej często wystarczy jeden, dwa wyrazy dopisku przy linii, np. (dopełn.) albo (okolicz. czasu). Ważne, by ten sam typ relacji zawsze oznaczać tak samo.

Ćwiczenie krok po kroku na dłuższym zdaniu

Weźmy dłuższe wypowiedzenie:

Kiedy skończyliśmy sprzątanie, poszliśmy do kina, a potem odwiedziliśmy znajomych, u których zostaliśmy dłużej, niż planowaliśmy.

Najpierw wypisz i ponumeruj zdania składowe:

1. Kiedy skończyliśmy sprzątanie,
2. poszliśmy do kina,
3. odwiedziliśmy znajomych,
4. u których zostaliśmy dłużej,
5. niż planowaliśmy.

Teraz relacje:

• [2] poszliśmy do kina – zdanie główne,
• [3] odwiedziliśmy znajomych – współrzędne z [2] (spójnik a potem; współrzędność łączna z odcieniem następstwa),
• [1] zależy od [2]: kiedy poszliśmy do kina? – okolicznik czasu,
• [4] określa znajomych z [3] – zdanie przydawkowe,
• [5] zależy od [4]: zostaliśmy dłużej niż…? – zdanie porównawcze, w szkolnej praktyce traktowane jako okolicznikowe sposobu/miary.

Tekstowy szkic wykresu może wyglądać tak:

2. POSZLIŚMY DO KINA  --  3. ODWIEDZILIŚMY ZNAJOMYCH
   (współrzędność łączna: "a potem")
   |
   +-- 1. Kiedy skończyliśmy sprzątanie (okolicz. czasu)

3. ODWIEDZILIŚMY ZNAJOMYCH
   |
   +-- 4. U których zostaliśmy dłużej (przydawk.)
          |
          +-- 5. Niż planowaliśmy (porównawcze / okolicz. miary)

Jak postępować z bardzo długimi zdaniami złożonymi

Przy zdaniach, które zajmują pół akapitu, dobrze działa zasada „cięcia na bloki”. Zamiast od razu szukać zależności między wszystkimi członami, najpierw:

1. rozpoznaj główne „kręgosłupy” współrzędne (części połączone i, a, ale, więc, albo itd.),
2. do każdego kręgosłupa dopasuj podrzędne „gałęzie”,
3. na końcu sprawdź, czy podrzędne nie łączą się współrzędnie między sobą.

Prosty przykład z życia szkolnego:

Wróciłem późno, bo pociąg miał opóźnienie i ponieważ na dworcu spotkałem kolegę, z którym dawno się nie widziałem i z którym długo rozmawiałem.

1. Wróciłem późno,
2. bo pociąg miał opóźnienie,
3. ponieważ na dworcu spotkałem kolegę,
4. z którym dawno się nie widziałem,
5. z którym długo rozmawiałem.

• [1] – główne,
• [2] – podrzędne przyczyny do [1],
• [3] – podrzędne przyczyny do [1], współrzędne z [2] (dwie przyczyny: opóźnienie pociągu + spotkanie kolegi),
• [4] i [5] – przydawkowe do kolegi ze zdania [3], między sobą współrzędne (dwie informacje o tym samym koledze).

1. WRÓCIŁEM PÓŹNO
   |
   +-- 2. Bo pociąg miał opóźnienie
   |       (okolicz. przyczyny)
   |
   +-- 3. Ponieważ na dworcu spotkałem kolegę
           (okolicz. przyczyny, współrzędne z 2)
           |
           +-- 4. Z którym dawno się nie widziałem  --  5. Z którym długo rozmawiałem
                  (przydawk., współrzędność łączna)

Relacje między całymi „blokami” zdań

Czasami nie da się sensownie zadać pytania od jednego pojedynczego zdania do drugiego, bo podrzędne zdanie dotyczy całego fragmentu. Wtedy dobrze jest myśleć blokami:

Kiedy skończysz to, o co cię prosiłem, i gdy sprawdzisz jeszcze raz, czy wszystko działa, powiedz mi, że możesz już wyłączyć komputer.

1. Kiedy skończysz to,
2. o co cię prosiłem,
3. gdy sprawdzisz jeszcze raz, czy wszystko działa,
4. czy wszystko działa,
5. powiedz mi,
6. że możesz już wyłączyć komputer.

Opis zależności:

• [5] – zdanie główne (powiedz mi),
• [1] i [3] – okoliczniki czasu do [5], współrzędne (dwa warunki czasowe),
• [2] – przydawkowe do zaimka to z [1],
• [4] – dopełnieniowe do [3] (sprawdzisz co?),
• [6] – dopełnieniowe do [5] (powiedz mi co?).

Na wykresie obie gałęzie czasowe [1] i [3] wychodzą z [5], a dopiero potem „rozgałęziają się” na swoje własne podrzędne.

Wypowiedzenia złożone z orzeczeniami imiennymi

Kłopotliwe bywają zdania z orzecznikiem, w których podrzędne zdanie uzupełnia część imienną, a nie sam czasownik:

Najważniejsze jest to, żebyś był punktualny.

1. Najważniejsze jest to,
2. żebyś był punktualny.

• [1] – zdanie główne (z orzeczeniem imiennym jest to),
• [2] – podrzędne przydawkowe do to lub – w innej interpretacji – orzecznikowe, rozwijające treść najważniejsze.

W analizie szkolnej zazwyczaj ujmuje się takie zdania jako dopełnieniowe lub orzecznikowe, w zależności od podręcznika. Najrozsądniej przyjąć jeden sposób klasyfikacji (zalecany przez nauczyciela) i być w nim konsekwentnym; na wykresie liczy się czytelne pokazanie zależności, czyli pionowa linia od [1] do [2] z opisem pełnionej funkcji.

Podobnie:

Problem w tym, że nie mamy czasu.

1. Problem w tym,
2. że nie mamy czasu.

[2] rozwija rzeczownik problem – w wielu ujęciach będzie to zdanie przydawkowe, choć formalnie wypełnia też miejsce „treści problemu”.

Warianty wykresów – kiedy dopuszczalnych jest kilka rozwiązań

Niektóre wypowiedzenia dopuszczają różne poprawne interpretacje, zwłaszcza na styku zdań przydawkowych, dopowiedzeniowych, dopełnieniowych. Przykład:

Rodzice postawili warunek, że będę wracał przed dziesiątą.

1. Rodzice postawili warunek,
2. że będę wracał przed dziesiątą.

Możliwe odczytania:

• [2] jako zdanie dopełnieniowe (postawili co?),
• [2] jako zdanie przydawkowe określające rzeczownik warunek.

Na poziomie wykresu obie wersje będą wyglądały podobnie: [1] na górze, [2] niżej, połączone linią pionową. Różnica jest w opisie funkcji. W zadaniach szkolnych zwykle liczy się argumentacja (jakie pytanie zadajesz, co dokładnie określasz), nie sama etykietka.

Ćwiczenia własne do samodzielnego rozrysowania

Kilka zdań, na których da się poćwiczyć pełną procedurę – od numeracji po wykres:

1. Jeśli skończysz projekt wcześniej, pomożesz mi przy prezentacji i razem sprawdzimy, czy wszystko działa tak, jak zaplanowaliśmy.
2. Chcę, żebyś mi wyjaśnił, dlaczego nie oddałeś pracy w terminie i co zamierzasz z tym zrobić.
3. Po tym jak przeczytałem recenzję, która była bardzo entuzjastyczna, i usłyszałem od znajomych, że film jest świetny, postanowiłem, że pójdę do kina.

Przy każdym zdaniu możesz:

• wypisać i ponumerować wszystkie zdania składowe,
• określić zdanie główne i ewentualne współrzędne na jego poziomie,
• dopasować zależności podrzędne,
• zanotować typ każdej podrzędności (dopełn., przydawk., okolicz. itd.),
• ułożyć schemat w formie „schodkowej” i dopiero potem przenieść go na wykres graficzny.

Najczęstsze skróty myślowe, które przeszkadzają w rysowaniu wykresu

Kilka nawyków utrudnia pracę bardziej niż same reguły:

• pomijanie przecinków przy przepisywaniu zdania – przecinki często pokazują granice zdań składowych,
• traktowanie całych grup (i że, a żeby, ale kiedy) jako jednego „spójnika magicznego”,
• szukanie rodzaju zdania podrzędnego od spójnika, zamiast od sensu i pytania,
• rysowanie „od lewej do prawej” bez wcześniejszej decyzji, co jest główne, a co podrzędne.

Znacznie łatwiej idzie, gdy najpierw na brudno ustalisz numerację i listę relacji (kto od kogo zależy), a dopiero potem zabierzesz się za właściwy wykres. Dzięki temu rysunek staje się tylko graficznym podsumowaniem wykonanej wcześniej analizy.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to jest wypowiedzenie wielokrotnie złożone?

Wypowiedzenie wielokrotnie złożone to takie zdanie, które składa się z trzech lub więcej zdań składowych. Mogą to być zarówno zdania współrzędne (równorzędne), jak i podrzędne (zależne od innych zdań), połączone różnymi spójnikami i wyrazami wprowadzającymi.

Przykład: „Idę do sklepu, bo skończył się chleb i chcę kupić mleko, które jest w promocji.” – to jedno wypowiedzenie z kilkoma zdaniami składowymi połączonymi w różny sposób.

Po co robi się wykres zdania wielokrotnie złożonego?

Wykres pomaga uporządkować i zobaczyć, jak zdania składowe są ze sobą powiązane. Dzięki niemu łatwiej ustalić, które zdanie jest główne, a które od niego zależy, gdzie pojawia się współrzędność, a gdzie podrzędność.

Takie graficzne „rozrysowanie” zdań ułatwia rozwiązywanie zadań z gramatyki, pisanie dłuższych, poprawnych zdań w wypracowaniach oraz rozumienie złożonych tekstów literackich i naukowych.

Jak krok po kroku zrobić wykres wypowiedzenia wielokrotnie złożonego?

Najprostsza kolejność pracy wygląda tak:

• najpierw znajdź wszystkie orzeczenia (czasowniki w formie osobowej),
• wyznacz granice zdań składowych na podstawie orzeczeń,
• wypatrz spójniki i wyrazy wprowadzające (że, gdy, ponieważ, który itd.),
• ustal, które zdanie jest główne (nie jest podrzędne wobec żadnego innego),
• określ, które zdania są współrzędne, a które podrzędne i narysuj ich położenie (współrzędne na jednej linii, podrzędne niżej),
• podpisz typ relacji: np. „podrzędne czasowe”, „współrzędne przeciwstawne”.

Jak rozpoznać zdania współrzędne i podrzędne w zdaniu wielokrotnie złożonym?

Zdania współrzędne są równorzędne składniowo – żadne od drugiego nie zależy. Często łączą je spójniki: „i”, „oraz”, „albo”, „lecz”, „ale”, „więc”, „toteż”, „dlatego”. Na wykresie stoją na tym samym poziomie, połączone poziomą linią.

Zdania podrzędne rozwijają jakiś składnik innego zdania (głównego lub nadrzędnego) i odpowiadają na pytania typu: kto? co? kiedy? gdzie? dlaczego? po co? jak? Wprowadzają je spójniki i zaimki: „że”, „gdy”, „kiedy”, „ponieważ”, „aby”, „który”, „gdzie”, „dokąd” itp. Na wykresie rysuje się je niżej, pod zdaniem nadrzędnym.

Jak nazwać relacje między zdaniami składowymi (typy zdań podrzędnych)?

Relację nazywamy, określając typ zdania podrzędnego. Pomaga w tym pytanie, jakie zadajemy do nadrzędnego zdania, oraz spójnik:

• podmiotowe – odpowiada na „kto? co?” (np. „Nie wiadomo, kto przyjdzie”),
• dopełnieniowe – „kogo? czego? co?” (np. „Powiedział, że przyjdzie”),
• okolicznikowe czasu – „kiedy?” („Gdy wrócił, poszliśmy na spacer”),
• przyczynowe – „dlaczego?” („Nie przyszedł, ponieważ się rozchorował”),
• celu – „po co?” („Uczy się, żeby zdać egzamin”),
• przydawkowe – rozwija rzeczownik, często z „który” („Mleko, które jest w promocji”).

W zadaniach szkolnych poprawne nazwanie tych relacji jest zwykle najważniejszym elementem oceny.

Jak znaleźć zdanie główne w wypowiedzeniu wielokrotnie złożonym?

Zdanie główne to takie, które nie jest podrzędne wobec żadnego innego. Najczęściej zawiera ono główną informację całego wypowiedzenia i mogłoby – przynajmniej teoretycznie – wystąpić samodzielnie.

Przykład: „Kiedy wróciliśmy do domu, okazało się, że zgasło światło i zepsuł się komputer.” – tu zdaniem głównym jest „okazało się”. Pozostałe zdania (czasowe, dopełnieniowe, współrzędne) są wobec niego zależne treściowo lub czasowo.

Czym jest złożenie mieszane i jak je pokazać na wykresie?

Złożenie mieszane to takie wypowiedzenie, w którym występuje jednocześnie współrzędność i podrzędność, czyli część zdań jest równorzędna, a część zależna. To najczęstszy przypadek w dłuższych, „literackich” zdaniach.

Na wykresie zdania współrzędne umieszcza się na jednej linii, a od każdego z nich „w dół” odchodzą linie do ich zdań podrzędnych. Widać wtedy wyraźnie, które zdania „współpracują” na jednym poziomie, a które rozwijają poszczególne człony jako podrzędne.

Wnioski w skrócie

• Wypowiedzenie wielokrotnie złożone składa się z co najmniej trzech zdań składowych (współrzędnych i/lub podrzędnych), połączonych różnymi typami relacji.
• Wykres zdania wielokrotnie złożonego porządkuje relacje między zdaniami: wskazuje zdanie główne, zdania od niego zależne oraz typy powiązań.
• Tworzenie wykresów ułatwia zarówno rozwiązywanie zadań z gramatyki, jak i redagowanie dłuższych, poprawnych zdań oraz rozumienie trudniejszych tekstów.
• Kluczowym etapem analizy jest odnalezienie wszystkich orzeczeń, a następnie wyznaczenie granic zdań składowych na tej podstawie.
• Po zaznaczeniu orzeczeń należy zidentyfikować spójniki i zaimki względne, bo to one podpowiadają rodzaj relacji (współrzędność lub podrzędność) między zdaniami.
• Niezbędne jest wskazanie zdania głównego – takiego, które nie jest podrzędne wobec żadnego innego i niesie zasadniczą informację wypowiedzenia.
• Poprawne nazwanie relacji (czas, przyczyna, warunek, skutek, cel, dopełnienie, przydawka itp.) jest najważniejszym i najwyżej punktowanym elementem zadania z wykresem.